جرثقیل های سقفی و جرثقیل دروازه ای از مهم ترین تجهیزات جا به جایی بار در صنایع هستند و نقش اساسی در ایمنی، سرعت عملیات و بهره وری خطوط تولید دارند. اما یکی از مشکلات جدی و خطر آفرینی که در بسیاری از واحدهای صنعتی مشاهده می شود، ریپ زدن جرثقیل هنگام حرکت است. ریپ زدن در ظاهر ممکن است یک تکان کوچک یا لرزش مقطعی به نظر برسد، اما در عمل نشان دهنده وجود ایرادهای مکانیکی، الکتریکی یا سازه ای است که می تواند خطرات جدی برای اپراتور، تجهیزات و بار ایجاد کند.

زمانی که جرثقیل در مسیر حرکت دچار لرزش های ناگهانی، توقف کوتاه، پرش چرخ ها، ضربه هنگام راه اندازی یا رفتار غیرعادی شود، این مشکل نشانه ای جدی از اختلال در عملکرد سیستم رانش، ریل، کلگی ها، ورودی برق یا مجموعه فرمان است.

هدف این مقاله ارائه یک راهنمای جامع برای تشخیص، تحلیل و رفع این مشکل است تا مدیران تعمیرات، مهندسان نگهداری و اپراتورها بتوانند با درک دقیق دلایل ریپ زدن جرثقیل با کمترین هزینه و کمترین توقف خط، مشکل را شناسایی و برطرف کنند.

ریپ زدن جرثقیل چیست و چه خطراتی دارد؟

ریپ زدن جرثقیل به حرکات غیر یکنواخت، لرزش های ناگهانی، توقف های لحظه ای یا پرش چرخ ها در حین حرکت طولی (حرکت روی دهانه) یا حرکت عرضی (ترولی) گفته می شود. این رفتار معمولاً هنگام شروع حرکت، تغییر سرعت، عبور از نقطه معیوب ریل یا زمان توقف ایجاد می شود و می تواند دلایل متعددی داشته باشد.

ریپ زدن فقط یک مشکل عملکردی نیست؛ بلکه نشانه ای است که اگر جدی گرفته نشود، ممکن است به نقص قطعات و در نهایت به حادثه منجر شود. حرکت غیر یکنواخت باعث تنش شدید روی سازه، ستون ها، ریل، کلگی ها و حتی پل اصلی جرثقیل می شود.

ریپ زدن همچنین کنترل بار را دشوار می کند. وقتی بار در اثر لرزش ناگهانی تاب می خورد، ممکن است با تجهیزات اطراف برخورد کند یا هنگام فرود، اپراتور کنترل کافی نداشته باشد. در برخی موارد این تکان ها باعث افزایش تنش روی سیم بکسل یا قلاب شده و در بلند مدت باعث پارگی یا شکست قطعات می شوند. به همین دلیل، تشخیص و رفع سریع این مشکل یکی از مهم ترین وظایف تیم نگهداری و تعمیرات است.

ریپ زدن جرثقیل چیست و چه خطراتی دارد؟

دلایل مکانیکی ریپ زدن

بیشتر مشکلات ریپ زدن مربوط به بخش های مکانیکی جرثقیل است. سیستم حرکتی جرثقیل شامل چرخ ها، ریل ها، یاتاقان ها، گیربکس ها و کلگی هاست و هرگونه نقص یا ناهمراستایی در این اجزا مستقیماً به ریپ زدن منجر می شود. شناخت این مشکلات از آن جهت مهم است که رفع آن ها معمولاً نیاز به توقف کوتاه و بررسی دقیق اما کم هزینه دارد.

خرابی گیربکس ترولی یا کلگی

یکی از اصلی ترین دلایل ریپ زدن، وجود ایراد در گیربکس کلگی یا ترولی است. گیربکس وظیفه تبدیل قدرت موتور به نیروی حرکتی یکنواخت را دارد. اگر دنده ها ساییده شده باشند، روانکاری ناکافی باشد، شافت لقی داشته باشد یا بلبرینگ ها آسیب دیده باشند، خروجی گیربکس ناهماهنگ خواهد شد و جرثقیل به صورت مقطعی حرکت می کند.

در برخی موارد، شکستن دندانه یا خوردگی چرخ‌ دنده باعث می‌ شود گیربکس هنگام چرخش در نقطه خاصی گیر کند یا آزاد شود و همین رفتار ناگهانی به‌ صورت ریپ احساس ‌شود. خرابی کوپلینگ میان موتور و گیربکس نیز یکی از دلایل رایج است؛ زیرا کوپلینگ از انتقال نیرو به‌ صورت نرم جلوگیری می‌ کند و در صورت آسیب، انتقال نامنظم نیرو به وجود می‌ آید.

این شرایط معمولاً همراه با ضربه، ریپ و صدای غیر معمول است و در بسیاری از گزارش‌ های تعمیراتی، به‌ عنوان یکی از پاسخ‌ ها به پرسش «چرا کلگی جرثقیل صدا می‌ دهد» مطرح می‌شود؛ زیرا آسیب چرخ‌ دنده‌ ها یا کوپلینگ مستقیماً بر نحوه‌ چرخش و هم‌ محوری مؤثر است و هرگونه ایراد در آن‌ ها به لرزش، ریپ و صدای غیرعادی منجر خواهد شد.

ناهم راستایی چرخ ها با ریل

اگر چرخ های کلگی با ریل کاملاً هم راستا نباشند، اصطکاک، فشار جانبی و قفل شدن چرخ ها باعث ایجاد لرزش ناگهانی می شود. این مشکل در سالن هایی که ریل های قدیمی دارند بسیار شایع است.

در برخی موارد، نصب اشتباه ریل ها یا جوشکاری غیر اصولی باعث اختلاف سطح یا زاویه ریل می شود. حتی اختلاف ۲ تا ۳ میلی متر در هم ترازی ریل ها باعث ریپ زدن جرثقیل می شود.

چرخ هایی که خورده شده اند یا پلیسه دارند نیز با گیر کردن روی ریل باعث پرش جرثقیل هنگام حرکت می شوند. این مشکل در طول زمان تشدید می شود و در نهایت باعث شکست چرخ یا حتی خروج ریل از جای خود می شود.

دلایل الکتریکی ریپ زدن جرثقیل

جرثقیل های صنعتی امروزی معمولاً مجهز به سیستم کنترل سرعت دیجیتال (اینورتر) هستند. بنابراین بخش الکتریکی نیز نقش مهمی در ایجاد یا رفع مشکل ریپ زدن جرثقیل دارد. هرگونه نوسان در برق یا خرابی در کنترل کننده ها می تواند باعث رفتار غیر یکنواخت موتور شود.

نوسان ولتاژ ورودی

یکی از رایج ترین دلایل ریپ زدن، نوسان ولتاژ ورودی است. اگر ولتاژ به هر دلیل در مسیر حرکت افت کند، موتور توان کافی برای حرکت یکنواخت ندارد و در نتیجه جرثقیل دچار مکث های ناگهانی می شود.

این مشکل زمانی بیشتر دیده می شود که کابل گیر قدیمی باشد یا کالکتورهای برق در مسیر دچار کثیفی، ساییدگی یا قطع اتصال لحظه ای شوند. در سالن های قدیمی، اتصالات برق یا کابل های فرسوده نیز می توانند در نقاطی باعث افت لحظه ای ولتاژ شوند.

خرابی اینورتر یا کنترل کننده سرعت

اینورتر وظیفه کنترل سرعت نرم و یکنواخت جرثقیل را برعهده دارد. اگر تنظیمات پارامترهای اینورتر به‌ هم بخورد، قدرت خروجی موتور یکنواخت نخواهد بود و حرکت جرثقیل پرشی می‌شود. در بسیاری از بررسی‌ های فنی، زمانی که پرسش چرا جرثقیل هنگام حرکت لرزش دارد؟ مطرح می‌شود، اولین نقطه‌ٔ بررسی همین بخش اینورتر است؛ زیرا کوچک‌ ترین اختلال در کنترل سرعت، مستقیم روی کیفیت حرکت اثر می‌ گذارد.

خرابی برد کنترل، نیم‌ سوز شدن IGBTها، خطاهای نرم‌ افزاری یا تنظیمات نادرست شتاب و کاهش سرعت نیز باعث رفتار ناهماهنگ و ریپ‌ زدن جرثقیل می‌ شود. گاهی اپراتور برای افزایش سرعت پروژه، پارامترهای اینورتر را بدون دانش کافی تغییر می‌ دهد و این موضوع نه‌ تنها باعث ایجاد ضربه در شروع و پایان حرکت می‌ شود، بلکه می‌ تواند لرزش و تنش‌ های مکانیکی شدید به سیستم وارد کند.

روش های تشخیص و رفع ریپ زدن جرثقیل

تشخیص علت ریپ زدن نیازمند ترکیبی از بررسی های مکانیکی، الکتریکی و عملکردی است. در این بخش روش هایی ارائه می شود که استفاده از آن ها باعث کاهش زمان توقف خط و افزایش ایمنی می شود.

ابتدا باید مشخص شود ریپ زدن در حرکت طولی، عرضی، هنگام شروع، هنگام توقف یا در نقطه ای خاص از مسیر اتفاق می افتد. هر کدام از این نشانه ها دلیل متفاوتی دارند.
اگر ریپ در شروع حرکت رخ می دهد، احتمالاً مشکل از پارامترهای اینورتر یا ضعف برق ورودی است. اگر ریپ در طول مسیر و همیشه در یک نقطه اتفاق می افتد، مشکل از ریل یا چرخ هاست.

برای بررسی ریل باید آن را کاملاً تمیز کرد، خط جوش ها را بررسی کرد و هم راستایی آن را اندازه گیری کرد. اگر چرخ ها لقی دارند یا سطح آن ها خورده شده، باید تعویض شوند.

در بخش الکتریکی، تست جریان، ولتاژ و سیگنال خروجی اینورتر اهمیت زیادی دارد. تنظیم دوباره پارامترهای شتاب و کاهش، اغلب مشکل را برطرف می کند.
گیربکس نیز باید بازدید شود تا روانکاری، دندانه ها و یاتاقان ها بررسی شوند. عملکرد کلگی ها نیز باید تحت بار تست شود.

روش های تشخیص و رفع ریپ زدن جرثقیل

سخن پایانی

ریپ زدن جرثقیل مشکلی کوچک اما بسیار خطرناک است. این رفتار نشانه ای از وجود نقص عملکردی در یکی از سیستم های اصلی جرثقیل است و اگر سریعاً تشخیص داده نشود، می تواند به آسیب سازه، شکست چرخ ها، خارج شدن ریل، خرابی گیربکس یا حتی سقوط بار منجر شود.

با شناسایی دقیق علائم، بررسی مرحله به مرحله اجزای مکانیکی و الکتریکی و اجرای تعمیرات اصولی می توان این مشکل را در کوتاه ترین زمان برطرف کرد. نکته مهم این است که نگهداری پیشگیرانه بهترین راه جلوگیری از ریپ زدن است. سرویس دوره ای، تنظیم عملکرد اینورتر، روانکاری مناسب گیربکس و بازدید ریل ها باعث می شود جرثقیل همیشه نرم، ایمن و بدون ضربه حرکت کند.

سوالات متداول مهم‌ترین دلایل ریپ زدن جرثقیل هنگام حرکت

آیا ریپ زدن جرثقیل خطرناک است؟
بله. ریپ زدن نشانه وجود ایراد در سیستم مکانیکی یا الکتریکی است و می تواند منجر به لرزش شدید، گیرکردن چرخ ها و حتی سقوط بار شود.

چرا جرثقیل فقط در یک نقطه از مسیر ریپ می زند؟
این مشکل معمولاً به خاطر ناهمراستایی ریل یا وجود پلیسه و آسیب در یک نقطه از سطح ریل است.

آیا ریپ زدن مربوط به اینورتر است؟
در بسیاری از موارد بله. تنظیمات نادرست پارامترهای شتاب، کاهش سرعت یا خرابی IGBT باعث ایجاد ضربه در حرکت می شود.